Қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы – ұлттың рухани негізін айқындайтын баға жетпес мұра. Дәстүр – атадан балаға жалғасып, ұрпақты ұлттық құндылықтарға тәрбиелейтін өмір мектебі. Қазақтың дүниетанымы, адамдар арасындағы қарым-қатынасы, отбасы тәрбиесі, үлкенге құрметі мен кішіге ізеті ең алдымен салт-дәстүр арқылы көрініс тапқан. Сондықтан ұлттық дәстүрді сақтау және оны заман талабына сай жаңғырту – ұлттық болмысты нығайтудың маңызды бағыттарының бірі.

Түркістан облысы – қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті кеңінен сақталған өңірлердің бірі. Өңірдің өзіндік этнографиялық ерекшеліктері, тұрмыс-салтқа байланысты қалыптасқан әдет-ғұрыптары мен ұлттық өнері халықтың тарихи жадын айқындайды. Әрбір ауыл мен елді мекенде сақталған дәстүрлі жөн-жоралғылар – ата-бабадан қалған рухани мұраның жалғастығын көрсетеді. Бұл құндылықтарды жүйелі түрде жинақтап, зерттеп, кейінгі ұрпаққа жеткізу – ұлттық мәдениетті сақтаудың маңызды тетігі.

Қазақ халқының салт-дәстүрі адамның дүниеге келуінен бастап өмірінің барлық кезеңін қамтиды. Шілдехана, сүйінші сұрау, ат қою, бесікке салу, қырқынан шығару, тұсаукесер, сүндет той, бата беру, құда түсу, сырға салу, қыз ұзату, келін түсіру секілді дәстүрлер халықтың өмір салтымен тығыз байланысты қалыптасқан. Әрбір дәстүрдің астарында ұрпақ тәрбиесіне, отбасылық жауапкершілікке, үлкен мен кіші арасындағы сыйластыққа қатысты терең мағына жатыр.

Мәселен, бесікке салу – баланың дүниеге келуін қуанышпен атап өтумен қатар, ұрпақтың амандығы мен болашағына деген ақ тілектің көрінісі. Ал тұсаукесер дәстүрі баланың алғашқы қадамына ақ жол тілеуді білдіреді. Тұсауы кесілген балаға «жолы ашық, қадамы нық болсын» деген ізгі ниет білдіріледі. Осындай дәстүрлер арқылы бала кезінен ұлттық дүниетанымның негіздері қалыптасады.

Қазақ қоғамындағы ерекше құндылықтардың бірі – үлкенге құрмет көрсету. «Үлкенге – құрмет, кішіге – ізет» қағидасы ұрпақтар арасындағы сабақтастықты сақтаған маңызды моральдық ұстанымдардың бірі. Үлкеннің батасын алу, ақсақалдың сөзін тыңдау, қарттарға қамқорлық жасау – халқымыздың тәрбиелік мәдениетінің ажырамас бөлігі. Бұл құндылық қазіргі қоғамда да өз маңызын жоғалтпайды.

Қазақтың қонақжайлық дәстүрі де ұлттық болмыстың айқын көрінісі. Дастарқан жаю, келген қонақты құрметпен қарсы алу, қонақ кәде сұрау, бата алу секілді дәстүрлер халқымыздың кеңпейілдігі мен адамға деген құрметін көрсетеді. Қонақжайлық – қазақ мәдениетінің ерекшелігін танытатын құндылықтардың бірі ғана емес, адамдар арасындағы өзара сыйластық пен ынтымақты нығайтатын әлеуметтік дәстүр.

Асар дәстүрі де қазақ қоғамындағы өзара көмек пен бірліктің жарқын үлгісі. Бір адамның қолынан келмейтін жұмысты ауыл болып бірігіп атқару арқылы халық қиындықты бірге еңсерген. Бүгінде асар ұғымын қоғамдық жұмыстарда, қайырымдылықта, әлеуметтік бастамаларда және ауылды дамыту жобаларында жаңғыртуға болады. Бұл – дәстүрдің қазіргі заман жағдайында да өміршең екенін көрсетеді.

Ұлттық болмыстың маңызды белгілерінің бірі – жеті атаны білу дәстүрі. Қазақ үшін өзінің ата-тегін білу – тарихи жад пен туыстық байланысты сақтаудың негізі. Жеті ата қағидасы жақын туыстар арасындағы некеге жол бермеу арқылы ұрпақ саулығын сақтауға бағытталған әлеуметтік-мәдени ұстаным ретінде де маңызды болды. Сонымен бірге ол адамның өз әулетінің тарихын білуіне, ата-бабасын құрметтеуіне ықпал етеді.

Салт-дәстүрді насихаттау ісінде отбасының орны ерекше. Ұлттық тәрбиенің алғашқы мектебі – отбасы. Бала үлкендердің іс-әрекетін көру, әңгімесін тыңдау арқылы дәстүрді бойына сіңіреді. Сондықтан ата-әженің өнегесі мен ата-ананың тәрбиесі ұлттық құндылықтарды сақтауда шешуші рөл атқарады. Үйде бата беру, ұлттық тағам дайындау, шежіре айту, салттық рәсімдердің мәнін түсіндіру секілді қарапайым әрекеттердің өзі баланың ұлттық сана-сезімін қалыптастырады.

Бұл бағытта білім беру және мәдениет ұйымдарының да мүмкіндігі мол. Мектептерде ұлттық құндылықтарға арналған тәрбие сағаттарын, этнографиялық көрмелерді, дәстүр сабақтарын, қолөнер үйірмелерін ұйымдастыруға болады. Мәдениет үйлері мен кітапханаларда салт-дәстүрге арналған кездесулер, ұлттық ойындар, қолөнер шеберлерінің шеберлік сабақтары өткізілуі ұлттық мәдениеттің кеңінен таралуына ықпал етеді.

Қазіргі ақпараттық кеңістікте ұлттық дәстүрді жаңа форматта насихаттаудың маңызы артып келеді. Әлеуметтік желілер арқылы дәстүрдің мәнін түсіндіретін қысқа бейнематериалдар, сұхбаттар, деректі жобалар мен танымдық жазбалар әзірлеу арқылы жастардың қызығушылығын арттыруға болады. Бұл ретте дәстүрді тек рәсім ретінде емес, оның тәрбиелік және философиялық мәнін түсіндіру маңызды. Сонда ұлттық құндылықтар жас ұрпақ үшін жат немесе ескірген ұғым емес, қазіргі өмірмен сабақтас мәдени мұра ретінде қабылданады.

Түркістан облысының салт-дәстүрі мен ұлттық мәдениетін насихаттау өңірдің туристік әлеуетін арттыруға да мүмкіндік береді. Ұлттық тағамдар, қолөнер, зергерлік өнер, дәстүрлі музыка, ұлттық ойындар мен этнографиялық мәдениет туристерге өңірдің ерекшелігін танытатын маңызды бағыттарға айнала алады. Бұл ретте дәстүрлі мәдениетті сақтау мен кәсіпкерлікті дамыту өзара сабақтасып, жергілікті тұрғындар үшін жаңа мүмкіндіктер қалыптастырады.

Ұлттық салт-дәстүрді дәріптеуде мемлекеттік тілдің де маңызы зор. Қазақтың дәстүрлі ұғымдары мен жөн-жоралғыларының мәнін ана тілінде түсіндіру арқылы ұлттық дүниетанымның ерекшелігін толық жеткізуге болады. Сондықтан бұқаралық ақпарат құралдарында, әлеуметтік желілерде және қоғамдық іс-шараларда ұлттық құндылықтарды қазақ тілінде кеңінен насихаттау – мемлекеттік тілдің қолданысын кеңейтудің де тиімді жолы.

Салт-дәстүр – өткеннің сарқыншағы емес, ұлттың рухани өмірін жалғастыратын тірі мәдени мұра. Оны сақтау дегеніміз – ата-бабаның барлық рәсімін өзгеріссіз қайталау ғана емес, оның адамгершілік, сыйластық, бірлік, жауапкершілік және отансүйгіштік секілді мәнін қазіргі ұрпақтың санасына жеткізу.

Түркістан облысында ұлттық салт-дәстүрді дәріптеу арқылы жас ұрпақтың бойына қазақы тәрбие мен ұлттық мәдениетті сіңіруге мол мүмкіндік бар. Дәстүрі берік елдің бірлігі де бекем болады. Өйткені салт-дәстүр – ұлтты ұлт ететін рухани негіз, ал оны ұрпаққа жеткізу – бүгінгі буынның тарихи жауапкершілігі. Ұлттық құндылықты ардақтау арқылы біз қазақы болмысты сақтап қана қоймай, оны болашаққа жаңарған мазмұнда аманат етеміз.